Tại Long An, Nhà máy Chiếu xạ Toàn Phát đã ứng dụng các công nghệ chiếu xạ tiên tiến hiện nay để phục vụ xuất khẩu nông - thủy sản sang các quốc gia như Hoa Kỳ, New Zealand, Úc...

Trong nhiều thập kỷ qua, chiếu xạ thực phẩm đã được sử dụng để kiểm dịch thực vật và kéo dài thời gian bảo quản nông sản như gia vị, thảo mộc khô, hải sản và thịt; đồng thời ngày càng được ứng dụng nhiều hơn với trái cây và rau củ tươi để ngăn ngừa sự xâm nhập của sâu bệnh. Nếu sản phẩm không được xử lý cẩn thận, côn trùng và vi sinh vật gây hại có thể theo các mặt hàng xuất khẩu di chuyển sang quốc gia khác trong quá trình thương mại; gây thiệt hại cho sản xuất thực phẩm và tạo tác động xấu đến môi trường địa phương khi chúng sinh sôi, phát tán tại nước nhập khẩu.

Thực hiện kiểm dịch trái thanh long tươi trước khi được xử lý chiếu xạ

Vì vậy, xử lý kiểm dịch thực vật là điều kiện tiên quyết trong thương mại toàn cầu nhằm bảo đảm sản phẩm không nhiễm một số loại côn trùng gây hại, đặc biệt đối với nhóm rau quả tươi. Các phương pháp xử lý truyền thống như thuốc hóa học có thể để lại dư lượng gây hại cho con người và môi trường, hoặc xử lý nhiệt có thể làm thay đổi mùi vị và kết cấu sản phẩm. Chiếu xạ bằng tia gamma, chùm tia điện tử hoặc tia X ở liều thấp (dưới 10 kGy) có thể xử lý khối lượng lớn thực phẩm mà không làm giảm chất lượng hoặc gây rủi ro cho người tiêu dùng.

Hiện nay, trên toàn cầu có hàng trăm cơ sở ứng dụng bức xạ trong nhiều lĩnh vực khác nhau và ít nhất 60 cơ sở áp dụng công nghệ chiếu xạ thực phẩm. Các cơ sở này sử dụng ổn định mức bức xạ thấp để tiêu diệt các vi sinh vật có thể làm hỏng thực phẩm, chẳng hạn như vi khuẩn hoặc nấm. Chiếu xạ liều thấp cũng được ứng dụng để kiểm soát sâu hại.

Xử lý chiếu xạ trái cây tươi bằng dây chuyền Cobalt-60 sử dụng tia gamma tại Nhà máy Chiếu xạ Toàn Phát (Chiếu xạ Toàn Phát)

Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) đã hỗ trợ phát triển chiếu xạ như một biện pháp kiểm dịch thực vật trong nhiều thập kỷ thông qua các chương trình hợp tác kỹ thuật. Ông Carl Blackburn, Chuyên gia chiếu xạ thực phẩm thuộc Chương trình chung FAO/IAEA về Kỹ thuật Hạt nhân trong Thực phẩm và Nông nghiệp, cho biết: người tiêu dùng ngày nay yêu thích những loại trái cây ngon, đẹp mắt; có sẵn quanh năm và không có dư lượng hóa chất gây hại cho môi trường. Một trong những giải pháp hiệu quả để đáp ứng ngày càng đa dạng các yêu cầu đó chính là công nghệ hạt nhân.“Chiếu xạ không ảnh hưởng đến trái cây nhưng có thể kiểm soát sâu bệnh. Quy trình xử lý được tối ưu để vô hiệu hóa dịch hại trong khi vẫn bảo đảm phần lớn dưỡng chất không thay đổi và ít tác động đến hương vị, cấu trúc cũng như màu sắc của trái cây”, ông cho biết.

Các chuyên gia tại Việt Nam đã bắt đầu nghiên cứu chiếu xạ thực phẩm từ cuối những năm 1990 với sự hỗ trợ của IAEA. Tại Long An, Nhà máy Chiếu xạ Toàn Phát đang áp dụng chính phương pháp chiếu xạ thực phẩm mà các quốc gia như Hoa Kỳ, Úc và New Zealand... đã sử dụng nhằm bảo đảm an toàn sản phẩm, đồng thời là yêu cầu bắt buộc đối với trái cây và nông sản nhập khẩu vào những thị trường này.

Nhà máy Chiếu xạ Toàn Phát ứng dụng chùm tia điện tử để chiếu xạ nông - thủy sản xuất khẩu

Nhà máy Chiếu xạ Toàn Phát là một trong những đơn vị tiên phong tại Việt Nam áp dụng đầy đủ cả ba công nghệ chiếu xạ: tia gamma, chùm tia điện tử và tia X trong xử lý nông - thủy sản. Ông Blackburn cũng cho biết, việc sử dụng bức xạ tạo ra từ dòng điện, như chùm tia điện tử, cùng với những tiến bộ trong công nghệ chiếu xạ có thể giúp quy trình này trở nên kinh tế hơn, dễ triển khai hơn và giảm bớt những lo ngại về an toàn - an ninh liên quan đến việc sử dụng nguồn phóng xạ. Nhà máy Chiếu xạ Toàn Phát đang có kế hoạch mở rộng thêm hệ thống chiếu xạ để gia tăng công suất, phục vụ và đáp ứng đà tăng trưởng của ngành xuất khẩu Nông - Thủy sản trong những năm tới.

Biên dịch và biên tập từ www.iaea.org