Chiếu xạ thực phẩm là công nghệ xử lý thực phẩm được nhiều tổ chức y tế và khoa học hàng đầu thế giới đánh giá cao. Giải pháp tiên tiến này đã được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị từ năm 1988. Báo cáo “Food Irradiation: A Technique for Preserving and Improving the Safety of Food” nhấn mạnh rằng đây là phương pháp hiệu quả trong việc tiêu diệt vi sinh vật có hại, giảm nguy cơ ngộ độc thực phẩm và kéo dài thời gian bảo quản thực phẩm.

Trong bài viết này, hãy cùng tìm hiểu chi tiết về nguyên lý hoạt động, lợi ích, ứng dụng thực tiễn cũng như các vấn đề an toàn và pháp lý của công nghệ chiếu xạ thực phẩm cùng Nhà máy Chiếu xạ Toàn Phát (TPI).

Công nghệ chiếu xạ thực phẩm hoạt động như thế nào

Chiếu xạ thực phẩm là quá trình sử dụng năng lượng từ tia gamma, tia X hoặc chùm tia điện tử để tiêu diệt vi khuẩn, nấm mốc và côn trùng gây hại thông qua cơ chế tác động lên DNA của vi sinh vật, làm hư hại vật chất di truyền khiến chúng không thể sinh sản hoặc bị tiêu diệt hoàn toàn. Theo nghiên cứu năm 2024 của Oak Ridge Institute for Science and Education (ORISE), chiếu xạ thực phẩm là phương pháp an toàn và hiệu quả, có khả năng vô hiệu hóa các vi khuẩn phổ biến lây truyền qua thực phẩm như: Campylobacter, Salmonella, Escherichia coli (E. coli), Listeria monocytogenes. Đây là những tác nhân chính gây ra các vụ ngộ độc thực phẩm nghiêm trọng tại nhiều quốc gia.

Nghiên cứu cũng cho biết công nghệ chiếu xạ thực phẩm đã được phát triển trên toàn cầu trong nhiều thập kỷ như một phương pháp an toàn và hiệu quả để kéo dài thời hạn sử dụng và làm chậm quá trình phân hủy trong thời gian bảo quản. Đối với rau củ quả, chiếu xạ có thể ức chế các quá trình trao đổi chất liên quan đến nảy mầm hoặc chín quá mức bằng cách làm gián đoạn hoạt động enzyme tự nhiên.

Theo báo cáo FAO/IAEA/WHO năm 1999 và các ấn phẩm của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), quá trình này không làm thực phẩm bị nhiễm phóng xạ, không làm nóng thực phẩm đáng kể khi sử dụng đúng liều lượng và hầu như không ảnh hưởng đến cấu trúc hóa học hay giá trị dinh dưỡng.

Các công nghệ chiếu xạ

- Chiếu xạ gamma bằng nguồn Cobalt-60: Phương pháp chiếu xạ gamma sử dụng bức xạ sinh ra từ sự phân rã của đồng vị phóng xạ Cobalt-60. Đồng vị này phát ra các photon năng lượng cao (1,17 MeV và 1,33 MeV), có thể xuyên sâu vào thực phẩm tới hàng chục centimet, vì vậy đặc biệt phù hợp để xử lý các sản phẩm có mật độ cao. Chiếu xạ gamma được ứng dụng để tiệt trùng và xử lý hiệu quả nhiều loại sản phẩm như: thiết bị y tế, dược phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm và đồ gia dụng...

- Chiếu xạ E-Beam bằng chùm tia điện tử: Công nghệ chiếu xạ E-Beam sử dụng bức xạ ion hóa là các electron năng lượng cao. Electron được tạo ra từ súng điện tử, được gia tốc bằng sóng cao tần thông qua cấu trúc cộng hưởng năng lượng sóng cao tần được khuếch đại từ nguồn điện. Electron mang điện tích âm, khối lượng nhỏ và năng lượng cao nên dễ dàng tương tác với nguyên tử và phân tử trong thực phẩm thông qua các hiệu ứng sơ cấp và thứ cấp, từ đó tạo ra phản ứng rất nhanh trên phân tử hoặc vi sinh vật.

- Chiếu xạ hãm (X-ray) bằng tia X: Công nghệ chiếu xạ tia X là phương pháp được phát triển dựa trên công nghệ chiếu xạ chùm tia điện tử. Electron được tạo ra trong các thiết bị có mức năng lượng 5 MeV và 7,5 MeV. Electron tương tác với bản tantalum để tạo ra tia X bức xạ hãm (bremsstrahlung).

Lợi ích của chiếu xạ thực phẩm

Dưới đây là một số lợi ích của chiếu xạ thực phẩm:

- Loại bỏ vi sinh vật gây bệnh

Công nghệ chiếu xạ tiêu diệt các vi sinh vật nguy hiểm như Salmonella, E. coli và Listeria, là những tác nhân thường gây ngộ độc thực phẩm nghiêm trọng. Lợi ích này đặc biệt quan trọng đối với các sản phẩm dễ bị nhiễm khuẩn như thịt, hải sản và rau quả tươi.

- Kéo dài thời gian bảo quản

Chiếu xạ làm chậm quá trình hư hỏng của thực phẩm bằng cách ức chế sự phát triển của vi khuẩn và nấm mốc. Nhờ đó, rau quả giữ được độ tươi lâu hơn, còn thịt và hải sản có thể được bảo quản trong thời gian dài hơn mà không cần sử dụng chất bảo quản hóa học.

- Hỗ trợ xuất khẩu thực phẩm

Nhiều quốc gia yêu cầu sản phẩm nhập khẩu phải được chiếu xạ để loại bỏ vi khuẩn gây bệnh và côn trùng gây hại, nhằm bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng cũng như an ninh sinh thái. Công nghệ chiếu xạ giúp thực phẩm đáp ứng các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm quốc tế, từ đó tạo thuận lợi cho thương mại và mở rộng thị trường xuất khẩu.

An toàn và các chứng nhận quốc tế

- Độ an toàn của thực phẩm chiếu xạ

Nhiều nghiên cứu khoa học đã chứng minh rằng thực phẩm không trở thành phóng xạ sau khi chiếu xạ. Quá trình này không làm thay đổi đáng kể thành phần dinh dưỡng và không tạo ra các chất độc hại.

- Các tổ chức chứng nhận

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cùng nhiều tổ chức uy tín khác đã công nhận tính an toàn của công nghệ này. Nhiều quốc gia cũng đã ban hành các quy định cho phép sử dụng chiếu xạ trong bảo quản thực phẩm.

Quy định pháp lý

- Hoa Kỳ: Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã phê duyệt chiếu xạ đối với nhiều loại thực phẩm như thịt, gia cầm, hải sản và trái cây.

- Liên minh châu Âu: Cho phép chiếu xạ một số sản phẩm nhất định và yêu cầu ghi nhãn rõ ràng.

- Việt Nam: Bộ Y tế đã ban hành các tiêu chuẩn về giới hạn liều chiếu xạ cho từng loại thực phẩm.

Như vậy, chiếu xạ thực phẩm là công nghệ tiên tiến giúp nâng cao an toàn thực phẩm, kéo dài thời gian bảo quản, giảm lãng phí thực phẩm và thúc đẩy hoạt động thương mại. Vì thế, tiềm năng của phương pháp này trong ngành thực phẩm là rất lớn. Với sự đánh giá cao từ các tổ chức quốc tế và sự phát triển của khoa học, chiếu xạ thực phẩm có thể trở thành công nghệ quan trọng trong việc đảm bảo nguồn cung thực phẩm an toàn và bền vững cho tương lai.

Tài liệu tham khảo: Food Irradiation: A Technique for Preserving and Improving the Safety of Food” – Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), 1988

Foodborne Disease Outbreaks Linked to Foods Eligible for Irradiation, United States, 2009–2020

Nhà máy Chiếu xạ Toàn Phát

Hotline: 093 100 0001

Fanpage: www.facebook.com/chieuxatoanphat

Website: http://www.chieuxatoanphat.vn/

Địa chỉ: Lô A24-1, Đường số 1, KCN Phú An Thạnh, xã An Thạnh, Bến Lức, Long An.