Những ngày cuối tháng 2 và đầu tháng 3/2026 chứng kiến sự leo thang nghiêm trọng của căng thẳng quanh trục Iran - Israel, có sự tham gia của Hoa Kỳ. Chỉ trong vài ngày, căng thẳng quân sự đã nhanh chóng chuyển hóa thành gián đoạn trong vận tải biển và bảo hiểm hàng hải trên khắp Trung Đông - khu vực giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với lưu thông năng lượng và hàng hóa toàn cầu. Với ngành thủy sản, tác động không chỉ dừng ở việc chi phí vận chuyển tăng mà còn mở rộng sang rủi ro đứt gãy chuỗi lạnh, thiếu hụt nguồn cung cục bộ và biến động giá ở nhiều phân khúc sản phẩm.

Nút thắt tại eo biển Hormuz và phản ứng dây chuyền của vận tải biển

Rủi ro cốt lõi nằm ở eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Khi các cảnh báo an ninh gia tăng, nhiều hãng tàu quốc tế đã điều chỉnh hoạt động. Tàu được yêu cầu chuyển sang khu neo đậu an toàn hơn, một số tuyến qua Hormuz tạm thời bị dừng và nhiều hãng phải đổi hướng đi vòng qua Mũi Hảo Vọng thay vì đi qua hành lang Biển Đỏ - Bab el-Mandeb - kênh đào Suez.

Các tập đoàn vận tải container lớn như Maersk, Hapag-Lloyd, CMA CGM và MSC Mediterranean Shipping Company đồng loạt phát đi thông báo tạm dừng nhận hàng đến một số cảng vùng Vịnh, áp phụ phí rủi ro chiến tranh và siết chặt điều kiện đặt chỗ đối với container lạnh.

Việc đổi tuyến kéo dài thời gian vận chuyển thêm khoảng 7-14 ngày tùy tuyến, làm giảm công suất khai thác thực tế của đội tàu và gây thiếu hụt thiết bị container, đặc biệt là container lạnh - loại có vòng quay chậm hơn và yêu cầu kỹ thuật cao hơn.

Chỉ trong vài ngày, cước vận chuyển trên tuyến châu Á - Dubai gần như tăng gấp đôi. Các khoản phụ phí khẩn cấp đối với lô hàng đi/đến các nước vùng Vịnh dao động từ 1.500 đến 4.000 USD mỗi container, trong đó container lạnh chịu mức phụ phí cao hơn. Đối với doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản, những chi phí này trực tiếp làm tăng giá thành sản phẩm và bào mòn biên lợi nhuận.

Bảo hiểm hàng hải: rủi ro chiến tranh và hiệu ứng “phong tỏa trên thực tế”

Song song với gián đoạn vận tải, thị trường bảo hiểm hàng hải cũng phản ứng mạnh. Nhiều nhà bảo hiểm trách nhiệm chủ tàu và bảo hiểm rủi ro chiến tranh đã phát đi thông báo hủy hoặc thu hẹp phạm vi bảo hiểm đối với tàu hoạt động tại Iran và Vịnh Ba Tư, với điều kiện mới có hiệu lực chỉ sau 72 giờ.

Tổ chức Hàng hải quốc tế đã khuyến cáo các hãng tàu cần thận trọng tối đa và, nếu có thể, tránh đi qua khu vực này cho đến khi điều kiện an ninh được cải thiện. Trên thực tế, khi bảo hiểm rủi ro chiến tranh bị hủy hoặc phí tăng vọt, nhiều tàu thương mại gần như không thể hoạt động nếu không mua gói bảo hiểm mới với chi phí cao hơn rất nhiều.

Kết quả là hình thành một dạng “đóng cửa trên thực tế”. Dù không có tuyên bố phong tỏa chính thức, sự kết hợp giữa rủi ro an ninh, phạm vi bảo hiểm bị siết và phí bảo hiểm tăng mạnh đã khiến nhiều tuyến hàng hải gần như tê liệt. Đối với ngành thủy sản, ngay cả các lô hàng không đi trực tiếp qua vùng xung đột cũng có thể phải gánh chi phí cao hơn nếu tàu trong chuỗi vận chuyển có ghé các cảng thuộc khu vực bị xếp vào nhóm rủi ro chiến tranh.

Chuỗi lạnh thủy sản: mắt xích dễ tổn thương nhất

Sản phẩm thủy sản đòi hỏi kiểm soát nhiệt độ nghiêm ngặt và vận chuyển đúng thời gian. Trung Đông là thị trường tiêu thụ lớn đối với cá hồi, tôm, cá ngừ và nhiều mặt hàng thủy sản giá trị cao nhập khẩu từ châu Á, châu Âu và châu Mỹ.

Khi một phần không phận khu vực bị hạn chế và lịch bay bị xáo trộn, nguồn cung thủy sản tươi sống đi bằng đường hàng không có thể thiếu hụt chỉ sau vài ngày. Nhà nhập khẩu buộc phải chuyển sang hàng đông lạnh. Tuy nhiên, kênh này cũng gặp khó khi booking container lạnh bị hạn chế hoặc tạm dừng.

Dubai, nơi có cảng Jebel Ali do DP World khai thác, là một trong những trung tâm trung chuyển thủy sản lớn nhất khu vực. Khi tàu đổi tuyến và thời gian vận chuyển kéo dài, nguy cơ ùn tắc cảng và thiếu ổ cắm điện cho container lạnh tăng cao. Chi phí lưu kho và lưu bãi tăng đáng kể, trong khi thời gian lưu trữ kéo dài cũng làm gia tăng nguy cơ suy giảm chất lượng nếu vượt ngưỡng an toàn.

Tác động hai tầng lên giá thủy sản

Tác động đến giá có thể phân tích ở hai cấp độ.

Ở cấp độ khu vực Trung Đông, việc chi phí vận chuyển và bảo hiểm tăng trực tiếp làm giá nhập khẩu tăng theo. Hàng tươi sống và hàng ướp lạnh có thể đối mặt tình trạng thiếu hụt cục bộ, đặc biệt ở phân khúc nhà hàng và khách sạn cao cấp. Giá bán lẻ và giá thực đơn vì vậy nhiều khả năng sẽ tăng.

Ở cấp độ toàn cầu, mức độ lan tỏa về giá phụ thuộc lớn vào thời gian kéo dài của khủng hoảng. Nếu tỷ trọng lưu lượng container toàn cầu đi qua Hormuz vẫn ở mức giới hạn, thị trường cước container nói chung có thể chỉ chịu áp lực tăng vừa phải. Tuy nhiên, các doanh nghiệp có hoạt động thương mại trực tiếp với Trung Đông sẽ phải đối mặt với chi phí vận chuyển cao kéo dài, buộc họ cơ cấu lại thị trường, chuyển hướng xuất khẩu sang khu vực khác hoặc đàm phán lại hợp đồng.

Kịch bản ngắn hạn và trung hạn

Trong ngắn hạn, nếu căng thẳng hạ nhiệt và điều kiện an ninh được cải thiện, các hãng tàu có thể từng bước khôi phục tuyến qua eo biển Hormuz, mở lại booking container lạnh và hạ phụ phí rủi ro chiến tranh. Khi đó, chuỗi cung ứng thủy sản - đặc biệt là hàng đông lạnh - có thể phục hồi tương đối nhanh.

Ngược lại, nếu môi trường rủi ro kéo dài, việc đi vòng qua các hành lang hàng hải thay thế có thể trở thành trạng thái vận hành bình thường mới. Phí bảo hiểm sẽ duy trì ở mức cao, phụ phí rủi ro chiến tranh tiếp tục tồn tại và năng lực vận chuyển container lạnh vào khu vực Vùng Vịnh vẫn bị hạn chế. Trong kịch bản này, chi phí nhập khẩu thủy sản vào Trung Đông có thể neo cao trong nhiều tháng, kéo theo biến động giá ở các thị trường liên quan.

Hàm ý đối với doanh nghiệp thủy sản

Khủng hoảng Trung Đông năm 2026 cho thấy rủi ro địa chính trị có thể nhanh chóng chuyển hóa thành rủi ro chuỗi lạnh chỉ trong vài ngày. Doanh nghiệp thủy sản cần chủ động đa dạng hóa tuyến vận chuyển, tăng dự trữ lạnh theo khu vực, ưu tiên hợp đồng cước dài hạn thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường giao ngay, đồng thời theo dõi sát các diễn biến về bảo hiểm hàng hải và chính sách vận tải.

Trong bối cảnh toàn cầu ngày càng bất định, năng lực quản trị rủi ro vận tải và bảo hiểm sẽ trở thành yếu tố quyết định để duy trì dòng chảy thương mại thủy sản quốc tế, đặc biệt khi các điểm nghẽn chiến lược như eo biển Hormuz đối mặt mức độ rủi ro gia tăng.

Trung Đông vẫn là thị trường đầy tiềm năng của thủy sản Việt Nam. Năm 2025, xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang khu vực này đạt 401 triệu USD, tăng 9,6% so với năm 2024. Tăng trưởng tập trung vào cá tra (175,9 triệu USD, tăng 18,6%), tôm (54,5 triệu USD, tăng 19,9%) và nhóm cá khác (tăng 28,6%).

Nguồn: VASEP