Xuất khẩu thủy sản vào Mỹ hiện không còn thuộc về những doanh nghiệp cạnh tranh bằng giá rẻ mà nghiêng về các đơn vị kiểm soát tốt hồ sơ, đáp ứng yêu cầu tuân thủ và lựa chọn đúng phân khúc thị trường.

Ghẹ rộng cửa, tôm tiếp tục chịu sức ép

Thị trường Mỹ đang phát đi những tín hiệu trái chiều đối với thủy sản Việt Nam. Trong khi mặt hàng ghẹ đón cơ hội lớn nhờ được phía Mỹ công nhận tương đương nghề khai thác, thì tôm vẫn đối mặt áp lực từ thuế chống bán phá giá và nhu cầu nhập khẩu suy giảm. Trong bối cảnh đó, cơ hội không còn thuộc về những doanh nghiệp cạnh tranh bằng giá rẻ mà nghiêng về các đơn vị kiểm soát tốt hồ sơ, đáp ứng yêu cầu tuân thủ và lựa chọn đúng phân khúc thị trường.

Theo bà Lê Hằng, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), thị trường Mỹ hiện đang xuất hiện những tín hiệu trái chiều đối với thủy sản Việt Nam. Điểm sáng nổi bật nhất là mặt hàng ghẹ khi phía Mỹ vừa công nhận tương đương đối với các nghề khai thác ghẹ của Việt Nam, tạo điều kiện để sản phẩm tiếp tục được xuất khẩu vào thị trường này và gia tăng lợi thế cạnh tranh.

Diễn biến tích cực đến từ quyết định của Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Hoa Kỳ (NOAA) trong tháng 5/2026, theo đó ghẹ và các sản phẩm từ nghề khai thác ghẹ của Việt Nam tiếp tục được phép nhập khẩu vào Mỹ. Đáng chú ý, trong khi Việt Nam được công nhận tương đương thì Philippines lại không được công nhận đối với một số nghề khai thác ghẹ liên quan và sẽ bị ngừng nhập khẩu từ ngày 11/6/2026.

Điều này mở ra cơ hội đáng kể cho doanh nghiệp Việt Nam khi các nhà nhập khẩu Mỹ có xu hướng chuyển đơn hàng sang những nguồn cung được chấp nhận như Việt Nam, Indonesia và Sri Lanka. Đây được xem là cơ hội ngắn hạn nhưng rất rõ ràng để mặt hàng ghẹ Việt Nam mở rộng thị phần tại một trong những thị trường tiêu thụ lớn nhất thế giới.

Ngược lại, tôm - mặt hàng xuất khẩu chủ lực của ngành thủy sản Việt Nam vẫn đang phải đối mặt với nhiều khó khăn. Kết quả sơ bộ kỳ rà soát hành chính lần thứ 20 do Bộ Thương mại Hoa Kỳ công bố ngày 13/5/2026 cho thấy, mức thuế chống bán phá giá đối với hai doanh nghiệp bị đơn lần lượt là 10,76% và 6,30%; các doanh nghiệp còn lại được hưởng mức thuế riêng là 7,56%.

Dù đây mới là kết quả sơ bộ và chưa phải mức thuế cuối cùng, nhưng thông tin này đã tạo thêm áp lực lên các cuộc đàm phán giá, đồng thời ảnh hưởng đến tâm lý mua hàng của các nhà nhập khẩu Mỹ. Trong bối cảnh thị trường tiêu thụ chưa phục hồi mạnh, các mức thuế trên càng làm gia tăng sức ép đối với doanh nghiệp xuất khẩu tôm Việt Nam.

Không chỉ chịu áp lực từ các biện pháp phòng vệ thương mại, nhu cầu nhập khẩu tôm của Mỹ cũng đang ở mức thấp. Tháng 3/2026, Mỹ nhập khẩu 56.523 tấn tôm, giảm 19% so với cùng kỳ năm trước. Tính chung quý I/2026, lượng nhập khẩu đạt 181.656 tấn, giảm 11%.

Theo các chuyên gia ngành hàng, diễn biến này cho thấy sức mua tại Mỹ vẫn chưa đủ mạnh để hấp thụ áp lực giá và chi phí gia tăng trên toàn chuỗi cung ứng. Vì vậy, các nhà nhập khẩu đang có xu hướng thận trọng hơn trong việc ký kết đơn hàng mới.

Tuân thủ và giá trị gia tăng là chìa khóa giữ thị phần

Bên cạnh tôm và ghẹ, nhóm cá ngừ cùng nhiều mặt hàng hải sản khác cũng đang chịu tác động từ các quy định kiểm soát ngày càng chặt chẽ của Mỹ. Đặc biệt, các yêu cầu liên quan đến Đạo luật Bảo vệ Động vật có vú biển (MMPA) đang trở thành rào cản lớn đối với hoạt động xuất khẩu.

Nhập khẩu cá ngừ đông lạnh của Mỹ trong những tháng đầu năm 2026 giảm ở nhiều nguồn cung, trong đó có Việt Nam. Theo VASEP, nguyên nhân không hoàn toàn đến từ cung - cầu thị trường mà chủ yếu xuất phát từ việc các yêu cầu tuân thủ ngày càng nghiêm ngặt.

Đối với cá ngừ, NOAA yêu cầu mọi lô hàng cá ngừ đông lạnh hoặc chế biến nhập khẩu vào Mỹ phải có Mẫu 370 xác nhận tình trạng “an toàn với cá heo”, kèm theo đầy đủ hồ sơ chứng minh và được nộp trước hoặc tại thời điểm nhập khẩu. Chương trình này được áp dụng để giám sát toàn bộ lượng cá ngừ đông lạnh và chế biến nhập khẩu vào Mỹ.

Điều đó đồng nghĩa với việc doanh nghiệp muốn duy trì xuất khẩu không chỉ cần sản phẩm đạt chất lượng mà còn phải kiểm soát chặt toàn bộ chuỗi hồ sơ, truy xuất nguồn gốc và chứng từ pháp lý. Những doanh nghiệp đáp ứng tốt các yêu cầu này sẽ có nhiều cơ hội duy trì đơn hàng và bảo vệ thị phần tại thị trường Mỹ.

Theo bà Lê Hằng, nhìn từ những diễn biến mới nhất có thể thấy Mỹ không đóng cửa đối với thủy sản Việt Nam, nhưng cơ hội đang phân hóa rất mạnh giữa các nhóm hàng. Với ghẹ, lợi thế hiện nghiêng về phía Việt Nam nhờ yếu tố chính sách và nguồn cung cạnh tranh. Trong khi đó, với tôm, thách thức vẫn đến từ cả thuế phòng vệ thương mại lẫn sức mua còn yếu của thị trường.

Trong bối cảnh đó, con đường cạnh tranh bằng giá ngày càng trở nên khó khăn. Thay vào đó, doanh nghiệp cần tập trung vào các dòng sản phẩm chế biến sâu, hàng giá trị gia tăng, sản phẩm tiện lợi và những phân khúc có khả năng tạo biên lợi nhuận tốt hơn.

Đối với mặt hàng ghẹ, giai đoạn hiện nay được xem là thời điểm thuận lợi để nhanh chóng chuyển cơ hội chính sách thành các hợp đồng thương mại cụ thể, mở rộng mạng lưới khách hàng và gia tăng hiện diện tại thị trường Mỹ trước khi các đối thủ điều chỉnh lại nguồn cung.

Các chuyên gia cũng khuyến nghị doanh nghiệp xuất khẩu ghẹ cần chủ động truyền thông với đối tác về tính hợp pháp của nghề khai thác, mã nghề và hồ sơ nguồn gốc nguyên liệu. Trong khi đó, doanh nghiệp xuất khẩu tôm cần theo sát diễn biến các kỳ rà soát thuế, rà soát hồ sơ pháp lý, kiểm soát chặt điều khoản giá và ưu tiên phát triển các sản phẩm có hàm lượng chế biến cao.

Về dài hạn, Mỹ vẫn là thị trường chiến lược của thủy sản Việt Nam. Tuy nhiên, đây không còn là thị trường mà doanh nghiệp có thể duy trì tăng trưởng chỉ bằng lợi thế giá rẻ. Khả năng thích ứng với chính sách, lựa chọn đúng phân khúc và bảo đảm tuân thủ các yêu cầu nhập khẩu sẽ quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong giai đoạn tới.

Cơ hội vẫn hiện hữu, nhưng sẽ thuộc về những doanh nghiệp biết đầu tư cho chất lượng, minh bạch hồ sơ và xây dựng giá trị gia tăng thay vì chỉ chạy đua về giá.

Nguồn: Tạp chí Kinh tế - Tài chính