Tôm hùm xanh Việt Nam cỡ 150–300 gram/con hiện là sản phẩm được ưa chuộng tại thị trường Trung Quốc. Năm 2025, xuất khẩu tôm hùm của Việt Nam sang Trung Quốc tăng vọt, đạt kỷ lục 858 triệu USD, tăng 208% so với năm 2024. Trung Quốc trở thành nước nhập khẩu tôm hùm Việt Nam lớn nhất, chiếm gần như toàn bộ kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này với 845 triệu USD. Dưới đây là phân tích những yếu tố chính khiến Trung Quốc gia tăng nhập khẩu tôm hùm từ Việt Nam trong năm 2025, xét trên các góc độ như nhu cầu thị trường, chính sách thương mại và kiểm dịch, giá cả và sản xuất, quan hệ thương mại song phương và cạnh tranh từ các nhà cung cấp.

Việc Trung Quốc tăng mạnh nhập khẩu tôm hùm từ Việt Nam trong năm 2025 là kết quả của nhiều yếu tố hội tụ. Về phía cầu, tầng lớp trung lưu và khá giả ngày càng mở rộng tại Trung Quốc đang gia tăng nhu cầu với ẩm thực cao cấp, xem tôm hùm vừa là món ăn sang trọng vừa là biểu tượng của sự thịnh vượng trong các dịp lễ tết. Về phía cung, Việt Nam đã phản ứng nhanh bằng cách tập trung vào các loài tôm hùm được phép xuất khẩu, mở rộng năng lực nuôi trồng và tuân thủ các tiêu chuẩn kiểm dịch nghiêm ngặt. Quan hệ thương mại song phương Việt Nam - Trung Quốc cũng cải thiện rõ rệt, tạo điều kiện cho xuất khẩu chính ngạch với thuế suất ưu đãi. Đồng thời, sự thay đổi trong cục diện cạnh tranh quốc tế, đặc biệt là việc tôm hùm Úc vắng bóng và tôm hùm Bắc Mỹ chịu rào cản thuế quan, đã tạo điều kiện thuận lợi để tôm hùm Việt Nam mở rộng thị phần. Khi xuất khẩu sang Trung Quốc tăng gấp ba chỉ trong một năm, Việt Nam đang nổi lên như một nhà cung cấp tôm hùm quan trọng cho thị trường này. Tuy vậy, để duy trì đà tăng trưởng, Việt Nam vẫn phải tiếp tục nâng cao chất lượng, ổn định nguồn cung và chủ động thích ứng với các tiêu chuẩn thay đổi cũng như khả năng đối thủ quay trở lại.

1. Nhu cầu tăng cao từ thị trường Trung Quốc

Xu hướng tiêu dùng cao cấp: Người tiêu dùng Trung Quốc ngày càng ưa chuộng các sản phẩm thủy sản chất lượng cao, an toàn, có thể truy xuất nguồn gốc và xứng đáng với mức giá cao để phục vụ những trải nghiệm ẩm thực đặc biệt. Thay vì tập trung vào tôm đông lạnh giá rẻ, người mua đang chuyển sang các phân khúc cao cấp hơn như tôm cỡ lớn, tôm hùm sống hoặc tươi, và các sản phẩm giá trị gia tăng dành cho nhà hàng, khách sạn. Sự thay đổi trong thị hiếu này tạo lực đẩy lớn cho tôm hùm Việt Nam, vốn được đánh giá cao về chất lượng và phù hợp với phân khúc cao cấp.

Yếu tố mùa vụ lễ tết và văn hóa: Nhu cầu tôm hùm tại Trung Quốc thường tăng mạnh vào dịp Tết Nguyên đán, khi các gia đình chuẩn bị cho những bữa tiệc cuối năm. Tôm hùm được ưa chuộng trong các yến tiệc nhờ màu đỏ rực tượng trưng cho may mắn và thịnh vượng. Đặc biệt, loại tôm hùm nhỏ cỡ 150–300 gram rất được các nhà hàng buffet hải sản đang ngày càng phổ biến tại Trung Quốc ưa chuộng.

Phục hồi kinh tế và chính sách kích cầu: Sau khi Trung Quốc mở cửa trở lại hậu COVID, thu nhập hộ gia đình được cải thiện cùng với các chính sách thúc đẩy tiêu dùng nội địa đã làm tăng nhu cầu đối với các mặt hàng thực phẩm cao cấp như tôm hùm. Trong năm 2025, sự phát triển nhanh của thương mại điện tử và hệ thống bán lẻ hiện đại càng mở rộng khả năng tiếp cận đối với tôm hùm nhập khẩu. Trong ba quý đầu năm 2025, Trung Quốc nhập khẩu gần 49.900 tấn tôm hùm, tăng 13% so với cùng kỳ. Nhu cầu mạnh mẽ này đã tạo ra cơ hội đáng kể cho các nhà cung cấp như Việt Nam.

2. Chính sách thương mại và kiểm dịch thuận lợi hơn

Tiếp cận thị trường và ưu đãi thuế quan: Quan hệ thương mại nông sản và thủy sản giữa Việt Nam và Trung Quốc đã có nhiều bước tiến tích cực. Trung Quốc đã phê duyệt các nghị định thư nhập khẩu chính ngạch cho nhiều sản phẩm Việt Nam thông qua các thỏa thuận song phương. Những mặt hàng thủy sản chủ lực của Việt Nam như tôm hùm, tôm sú và cá tra được hưởng thuế nhập khẩu 0% theo các hiệp định thương mại tự do như ACFTA và RCEP. Với lợi thế thuế suất 0%, tôm hùm Việt Nam có mức giá cạnh tranh hơn so với tôm hùm Mỹ và Canada, vốn đang chịu thuế nhập khẩu khoảng 17% và 32%. Lợi thế địa lý gần cũng giúp rút ngắn thời gian vận chuyển tôm hùm sống, giảm hao hụt và chi phí logistics. Những yếu tố này tạo ra lợi thế thương mại rõ ràng, thúc đẩy Trung Quốc gia tăng nhập khẩu.

Quy định về kiểm dịch và nhập khẩu: Năm 2023, Trung Quốc sửa đổi Luật Bảo vệ Động vật hoang dã và xếp tôm hùm bông (Panulirus ornatus) vào nhóm loài được bảo vệ. Quy định mới cấm khai thác và buôn bán tôm hùm bông tự nhiên, chỉ cho phép nhập khẩu nếu đáp ứng các điều kiện nuôi trồng nghiêm ngặt, bao gồm hồ sơ rõ ràng và sử dụng con giống thế hệ F2 trở lên. Nhà nhập khẩu phải có giấy phép đặc biệt về động vật hoang dã, còn các trang trại và cơ sở đóng gói của Việt Nam phải được cơ quan Trung Quốc phê duyệt trước. Những biện pháp kiểm soát chặt hơn này đã gây gián đoạn xuất khẩu trong giai đoạn đầu năm 2023. Tuy nhiên, thông qua phối hợp chặt chẽ, Trung Quốc đã đồng ý xem xét cơ chế cho tôm hùm bông nuôi và tiến hành kiểm tra trực tuyến các cơ sở của Việt Nam. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam cũng khuyến khích người nuôi chuyển sang tôm hùm xanh (Panulirus homarus), là loài được phép và đang được Trung Quốc ưa chuộng.

Sự thích ứng của doanh nghiệp xuất khẩu: Đến năm 2025, xuất khẩu tôm hùm sang Trung Quốc đã ổn định trở lại qua kênh chính ngạch. Hiện Việt Nam có 46 cơ sở đóng gói thủy sản sống được phía Trung Quốc phê duyệt. Doanh nghiệp xuất khẩu đang tuân thủ các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, triển khai thí điểm chương trình gắn nhãn tại Phú Yên và tăng cường kiểm soát chất lượng. Trung Quốc tiếp tục nhập khẩu tôm hùm xanh, trong khi tôm hùm bông vẫn bị hạn chế. Sự rõ ràng về mặt quy định đã giúp nông dân Việt Nam tập trung vào các loài được phép nuôi xuất khẩu. Dù Trung Quốc dự kiến áp dụng yêu cầu đăng ký nghiêm ngặt hơn theo Lệnh 280 từ giữa năm 2026, khuôn khổ trong năm 2025 vẫn thuận lợi cho xuất khẩu tôm hùm Việt Nam.

3. Sản xuất tôm hùm của Việt Nam

Để đáp ứng nhu cầu lớn từ Trung Quốc, Việt Nam đã mở rộng nuôi tôm hùm trong những năm gần đây. Các vùng nuôi trọng điểm như vịnh Xuân Đài (Phú Yên) và Cam Ranh (Khánh Hòa) đã phục hồi sản lượng và gia tăng nguồn cung. Theo VASEP, Việt Nam hiện có nguồn cung tôm hùm xanh dồi dào, tạo điều kiện cho xuất khẩu tăng nhanh. Trong ba quý đầu năm 2025, Trung Quốc nhập khẩu 17.365 tấn tôm hùm từ Việt Nam, gần gấp ba năm trước, với giá trị 556 triệu USD. Diện tích nuôi và số lượng lồng bè cũng tăng mạnh, riêng thị xã Sông Cầu (Phú Yên) đã có hơn 27.000 lồng nuôi.

Thách thức nguồn cung: Dù tăng trưởng mạnh, người nuôi vẫn đối mặt với rủi ro từ thời tiết cực đoan và dịch bệnh. Trận lũ lịch sử cuối tháng 11/2025 đã khiến tôm hùm chết hàng loạt tại Phú Yên, có thể làm nguồn cung đầu năm 2026 bị thắt chặt và đẩy giá lên cao. Công tác quản lý dịch bệnh và chi phí đầu vào cũng cần được kiểm soát chặt chẽ. Cơ quan chức năng đang thúc đẩy các mô hình nuôi bền vững, giám sát môi trường và đăng ký vùng nuôi để tăng khả năng chống chịu.

4. Sự thay đổi trong quan hệ thương mại Việt Nam - Trung Quốc

Trung Quốc trở thành đối tác nhập khẩu thủy sản lớn nhất của Việt Nam trong năm 2025. Hoạt động thương mại ngày càng chuyển từ tiểu ngạch sang chính ngạch, giúp giảm rủi ro và nâng cao tính minh bạch. Doanh nghiệp Trung Quốc đang nhập khẩu trực tiếp thay vì qua trung gian, trong khi phía Việt Nam siết chặt chứng nhận xuất khẩu và kiểm soát chất lượng. Các diễn đàn hợp tác song phương cùng với việc cải thiện hạ tầng cửa khẩu đã góp phần đưa kim ngạch xuất khẩu lên mức kỷ lục trong năm 2025.

Về phía Trung Quốc, việc tăng nhập khẩu tôm hùm từ Việt Nam phù hợp với chiến lược đa dạng hóa nguồn cung sau các căng thẳng thương mại với phương Tây. Lệnh cấm đối với tôm hùm Úc từ năm 2020 đã tạo ra khoảng trống lớn trên thị trường. Dù quan hệ thương mại với Úc được bình thường hóa dần từ cuối năm 2024, tôm hùm Úc vẫn chưa trở lại đầy đủ trong năm 2025. Trung Quốc đã tận dụng giai đoạn này để mở rộng nhập khẩu từ Việt Nam và các nước ASEAN khác.

5. Cạnh tranh và vị thế của Việt Nam

Sự vắng mặt của Úc đã tạo ra một cơ hội lớn. Trước đây, Úc từng nắm tới 50% thị phần, nhưng khi nguồn cung này bị hạn chế, tôm hùm Việt Nam đã nhanh chóng gia tăng hiện diện. Dù Indonesia và Thái Lan cũng tăng xuất khẩu, quy mô của họ vẫn còn khiêm tốn. Năm 2025, Việt Nam ước tính chiếm gần 40% giá trị nhập khẩu tôm hùm của Trung Quốc, trở thành nhà cung cấp nổi bật nhất.

Sự cạnh tranh từ Bắc Mỹ suy giảm do mức thuế cao trong bối cảnh căng thẳng thương mại. Xuất khẩu của Canada giảm 39%, còn lượng hàng từ Mỹ giảm 10% trong năm 2025. Tôm hùm Việt Nam được hưởng lợi từ miễn thuế và thời gian giao hàng nhanh hơn đối với sản phẩm sống.

Các nhà cung cấp khác như New Zealand và Mexico vẫn có vai trò nhất định nhưng chủ yếu tập trung vào những loài tôm hùm khác. Việt Nam đang củng cố vị thế trong phân khúc tôm hùm nhiệt đới cỡ nhỏ nhờ giá cả cạnh tranh và nguồn cung ổn định. Dù việc tôm hùm Úc quay trở lại và các thử nghiệm nuôi trong nước của Trung Quốc có thể làm cạnh tranh gay gắt hơn về dài hạn, trong năm 2025 Việt Nam đã tận dụng tốt lợi thế thuế quan, chất lượng và khả năng cung ứng để đạt tốc độ tăng trưởng nhanh nhất tại thị trường Trung Quốc.

Tôm hùm Việt Nam ngày càng được người tiêu dùng khá giả tại Trung Quốc nhìn nhận như một món ăn cao cấp, mở ra cơ hội giá trị để ngành tôm hùm Việt Nam củng cố thương hiệu và vị thế trên thị trường.

Nguồn: VASEP