Những thay đổi chính sách từ hai thị trường lớn là EU và Hoa Kỳ đang tạo ra không ít rào cản đối với doanh nghiệp xuất khẩu hải sản khai thác của Việt Nam. Dù cơ quan quản lý đã ban hành nhiều văn bản hướng dẫn, song thực tế triển khai vẫn phát sinh hàng loạt vướng mắc về chứng từ, thủ tục, khiến hàng hóa ách tắc, chi phí tăng.

Lúng túng trước thay đổi từ thị trường EU

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), trong gần 4 tháng qua, việc EU điều chỉnh quy định đối với hồ sơ chứng nhận nguồn gốc thủy sản khai thác đã tác động trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp Việt Nam. Cụ thể, mẫu Giấy chứng nhận nguồn gốc thủy sản khai thác (C/C) được thay đổi, đồng thời bổ sung yêu cầu về giấy xác nhận cam kết nguyên liệu khai thác (P/S), kể cả với nguyên liệu trong nước.

Dù Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các đơn vị liên quan đã nhanh chóng ban hành các thông tư, văn bản hướng dẫn, nhưng việc áp dụng trên thực tế lại chưa thống nhất giữa các địa phương. Điều này khiến doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn trong việc hoàn thiện hồ sơ.

Hiện nay, một số lô hàng của doanh nghiệp Việt Nam đã đến cảng EU nhưng chưa thể thông quan do phía đối tác chưa nhận được đầy đủ chứng từ như C/C, P/S. Hàng hóa bị giữ tại cảng kéo theo chi phí lưu container tăng cao, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh doanh.

Không chỉ các lô hàng đã xuất khẩu, ngay cả những lô hàng đang trong quá trình sản xuất để chuẩn bị xuất đi, doanh nghiệp cũng rơi vào tình trạng lúng túng. Nhiều doanh nghiệp cho biết họ không rõ phải kê khai thông tin như thế nào cho đúng quy định mới, đặc biệt là các nội dung liên quan đến khối lượng, nguồn gốc nguyên liệu trong các loại giấy tờ.

Trước tình hình này, VASEP kiến nghị cơ quan quản lý cần sớm rà soát, ban hành hướng dẫn thống nhất về mẫu biểu và cách kê khai thông tin trong các giấy chứng nhận C/C, P/S. Đồng thời, cần xem xét cấp lại các giấy chứng nhận cho những lô hàng đã xuất khẩu trước ngày 13/4/2026 nhưng đang gặp vướng mắc, nhằm đảm bảo tính thống nhất và giúp hàng hóa sớm được thông quan.

Về lâu dài, Hiệp hội đề xuất sửa đổi, bổ sung Thông tư số 81/2025/TT-BNNMT để phù hợp hơn với thực tiễn, giảm thiểu rủi ro cho doanh nghiệp.

Vướng mắc CoA khi xuất khẩu sang Hoa Kỳ

Bên cạnh EU, thị trường Hoa Kỳ cũng đặt ra những yêu cầu nghiêm ngặt hơn đối với hải sản khai thác nhập khẩu thông qua việc thực thi đạo luật MMPA. Theo đó, các sản phẩm hải sản khai thác muốn vào thị trường này phải có Giấy chứng nhận sản phẩm thủy sản xuất khẩu (CoA) do cơ quan có thẩm quyền của nước xuất khẩu xác nhận.

Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện thủ tục cấp CoA theo Thông tư số 74/2025/TT-BNNMT, nhiều doanh nghiệp đang gặp khó khăn do quy định hồ sơ chưa phù hợp với thực tế quốc tế. Đặc biệt, các giấy tờ liên quan đến nguyên liệu nhập khẩu như Giấy xác nhận của thuyền trưởng (Captain’s statement) có sự khác biệt giữa các quốc gia.

Trường hợp của Công ty TNHH Hải Triều là một ví dụ điển hình. Doanh nghiệp này nhập khẩu nguyên liệu từ nhiều nước như: Philippines, Ecuador, Nauru, Vanuatu. Hồ sơ kèm theo có đầy đủ các thông tin như tên tàu, số đăng ký, quốc gia treo cờ, thời gian và khu vực khai thác, nhưng lại không có thông tin về số giấy phép khai thác của tàu - một yêu cầu trong quy định của Việt Nam.

Kết quả, hồ sơ xin cấp CoA của doanh nghiệp bị cơ quan chức năng trả lại. Điều này đồng nghĩa với việc các lô hàng đã và đang chuẩn bị xuất khẩu sang Hoa Kỳ có nguy cơ không thể thông quan, gây gián đoạn hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Theo VASEP, tình trạng này không phải cá biệt mà xuất hiện ở nhiều doanh nghiệp do mẫu giấy xác nhận của thuyền trưởng giữa các quốc gia không đồng nhất. Một số giấy thiếu thông tin về ngư cụ, một số khác lại không có số giấy phép khai thác, khiến doanh nghiệp khó đáp ứng đầy đủ yêu cầu theo quy định hiện hành.

Để tháo gỡ khó khăn, VASEP đã kiến nghị khẩn cấp tháo gỡ nhằm tránh đứt gãy chuỗi cung ứng và tận dụng cơ hội thị trường.

VASEP kiến nghị cơ quan quản lý sớm sửa đổi, bổ sung Thông tư 74/2025/TT-BNNMT theo hướng linh hoạt, phù hợp với thông lệ quốc tế. Trong thời gian chờ sửa đổi, cần có cơ chế tạm thời cho phép xác nhận CoA đối với các trường hợp đặc thù, khi hồ sơ có thể chứng minh được tính hợp pháp và truy xuất nguồn gốc của nguyên liệu.

Bên cạnh đó, cần tăng cường tập huấn cho cán bộ địa phương, doanh nghiệp và các bên liên quan về quy định mới của các thị trường, cũng như hướng dẫn lập hồ sơ, chứng từ đúng quy định. Việc này không chỉ giúp giảm thiểu sai sót mà còn nâng cao năng lực tuân thủ của doanh nghiệp trong bối cảnh các rào cản kỹ thuật ngày càng gia tăng.

Nguồn: Tạp chí Kinh tế - Tài chính