Đề xuất bãi bỏ giấy phép xuất khẩu gạo đang tạo ra nhiều ý kiến trái chiều, giữa các doanh nghiệp quy mô lớn và doanh nghiệp vừa và nhỏ muốn gia nhập thị trường.

Lo ngại "ai cũng có thể là nhà xuất khẩu"

Liên quan đến dự thảo của Bộ Tài chính đề xuất bãi bỏ giấy phép kinh doanh đối với 58 ngành, nghề thuộc nhiều lĩnh vực được quy định trong Luật Đầu tư 2025, trong đó có giấy phép xuất khẩu gạo, tại ĐBSCL đang xuất hiện hai luồng quan điểm trái chiều.

Một số doanh nghiệp xuất khẩu gạo quy mô lớn không đồng tình với đề xuất trên. Bởi theo họ, nếu bãi bỏ giấy phép xuất khẩu gạo, đồng nghĩa doanh nghiệp nào cũng có thể trở thành “nhà xuất khẩu”. Điều này dẫn đến sự “cào bằng” giữa những đơn vị đầu tư bài bản và các doanh nghiệp thiếu nền tảng.

Doanh nhân Phạm Thái Bình - Chủ tịch HĐQT của hai Công ty chuyên xuất khẩu gạo cho rằng, đề xuất bãi bỏ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo rất kịp thời và phù hợp. Tuy nhiên, nếu nhìn dài hạn, điều này lại đang làm ngành hàng lúa gạo thụt lùi.

Ông nhấn mạnh, gạo là hàng hóa đặc biệt, gắn chặt với đời sống của gần 20 triệu nông dân từ nhiều thế kỷ qua và là ngành hàng gắn với an ninh quốc gia. Khi rào cản gia nhập thị trường bị dỡ bỏ, doanh nghiệp có thể tham gia xuất khẩu, mà không cần đầu tư nhà máy xay xát chế biến, vùng nguyên liệu, đặc biệt là có thể không cần quan tâm đến người trồng lúa.

Điều này đang tạo ra nghịch lý, doanh nghiệp đầu tư bài bản và trách nhiệm với ngành hàng lại đang phải cạnh tranh với những nhà xuất khẩu không cùng nền tảng.

Do đó, ông kiến nghị, thay vì bãi bỏ giấy phép xuất khẩu gạo, cơ quan quản lý cần cắt giảm các thủ tục hành chính không cần thiết và kèm theo hệ thống kiểm soát đủ mạnh để bảo vệ ngành hàng. Đồng thời, lựa chọn các doanh nghiệp “đại bàng” để thực hiện Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, gắn trách nhiệm của nhà xuất khẩu với nông dân và toàn ngành.

Tạo cơ hội cho doanh nghiệp vừa và nhỏ

Ngược lại, nhiều doanh nghiệp - nhất là khối doanh nghiệp vừa và nhỏ đồng tình với đề xuất bãi bỏ giấy phép xuất khẩu gạo hoặc kiến nghị mở lại cơ chế xuất khẩu uỷ thác.

Ông Nguyễn Văn Chung - thành viên HĐQT Công ty cổ phần Lương thực thực phẩm JCC cho rằng, lo ngại về việc phá giá khi có thêm doanh nghiệp tham gia thị trường xuất khẩu là chưa thuyết phục.

Theo ông, các doanh nghiệp lớn mới là những đơn vị đủ năng lực tài chính để thực hiện các hợp đồng lớn và chủ động giá bán. Trong khi các doanh nghiệp vừa và nhỏ thường phải tính toán từng chi phí và lợi nhuận, để duy trì các đơn hàng ổn định, nên khó có khả năng phá giá.

Ông Chung cũng nhận định, việc bãi bỏ điều kiện giấy phép xuất khẩu gạo sẽ góp phần mở rộng số lượng doanh nghiệp tham gia thị trường, góp phần tăng đầu ra và đẩy giá gạo lên cao.

“Các doanh nghiệp vừa và nhỏ có điều kiện tham gia thị trường, đầu ra cũng khá nhiều, nhưng cơ chế ủy thác bị đóng lại từ năm ngoái đến nay, khiến các doanh nghiệp này gặp khó”, ông Chung cho biết.

Một doanh nghiệp khác (xin được giấu tên) cho rằng, mặc dù doanh nghiệp vừa và nhỏ có số lượng xuất khẩu không nhiều. Nhưng với cả ngàn doanh nghiệp, mỗi đơn vị bán được 1 container, tổng số lượng lên đến 1.000 container, đây lại là chuyện lớn.

Đồng quan điểm này, ông Lê Văn Vũ - Giám đốc Công ty TNHH Quốc tế Vũ Phát cho biết: “Nhiều người bán, thì nhiều người thu mua lúa gạo, tạo ra sự cạnh tranh, nông dân không bị ép giá. Còn bây giờ cứ phụ thuộc vào những doanh nghiệp có giấy phép, thì có 100 hay 150 giấy phép, thì cũng chỉ có bao nhiêu người đó thu mua. Những doanh nghiệp không có giấy phép họ chỉ cần làm vừa đủ. Số đông sẽ tải được số lượng gạo lớn”.

Giữ uy tín để không bị "đào thải"

Mặc dù có hay không việc bãi bỏ giấy phép xuất khẩu gạo, các doanh nghiệp cho rằng, yếu tố quyết định sự tồn tại trên thị trường vẫn là uy tín và chất lượng sản phẩm. Thực tế, khách hàng quốc tế có các yêu cầu cao về chất lượng, thậm chí là trực tiếp sang tận nhà máy để kiểm tra hàng. Do đó, doanh nghiệp muốn tồn tại, giữ chân khách hàng lâu dài, buộc phải đặt “chất lượng” lên hàng đầu. Những doanh nghiệp không làm tốt, không cần sự can thiệp của nhà nước, theo quy luật của thị trường, sẽ tự bị đào thải.

“Quốc tế là phải cạnh tranh bằng uy tín. Nếu một doanh nghiệp có giấy phép xuất khẩu, nhưng kinh doanh không đảm bảo uy tín, khách hàng cũng bỏ đi. Quan trọng là doanh nghiệp phải tự biết cách điều chỉnh, nếu muốn tồn tại”, một đại diện doanh nghiệp (xin được giấu tên) cho biết.

Để điều tiết thị trường xuất khẩu, doanh nghiệp đề xuất nghiên cứu lại công cụ giá sàn xuất khẩu theo hướng linh hoạt, tham chiếu mặt bằng giá của các nước xuất khẩu lớn như Thái Lan hay Campuchia, từ đó điều tiết thị trường khi cần thiết.

Bên cạnh đó, việc dừng cơ chế xuất khẩu ủy thác từ giữa năm 2025 cũng được cho là đang thu hẹp cơ hội của doanh nghiệp vừa và nhỏ, trong khi đây lại là lực lượng có thể bổ sung đáng kể cho tổng kim ngạch toàn ngành.

Có thể thấy, đề xuất bãi bỏ giấy phép xuất khẩu gạo đang trở thành tâm điểm thu hút sự quan tâm của cộng đồng doanh nghiệp ngành hàng lúa gạo. Những ý kiến từ phía cộng đồng doanh nghiệp cùng với các số liệu thống kê, quy hoạch ngành, sẽ là cơ sở quan trọng để cơ quan chuyên môn đưa ra những chính sách điều hành phù hợp trong thời gian tới.

Nguồn: Báo Nông nghiệp và Môi trường