Các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới đang mở ra cơ hội lớn cho hàng hóa Việt Nam thâm nhập sâu hơn vào thị trường Trung Đông và Nam Á. Tuy nhiên, để tận dụng hiệu quả các ưu đãi thuế quan, doanh nghiệp không chỉ cần đáp ứng quy tắc xuất xứ mà còn phải vượt qua những yêu cầu khắt khe về chứng nhận Halal, truy xuất nguồn gốc và thích ứng với những biến động của chuỗi cung ứng khu vực.

Tự do hóa thuế quan 94,9% số dòng thuế hàng hóa Việt Nam

Ngày 12/6, tại TP. Hồ Chí Minh, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) tổ chức hội thảo “Cơ hội và giải pháp thúc đẩy xuất khẩu các ngành hàng chủ lực sang thị trường Trung Đông và Nam Á trong bối cảnh các FTA mới”.

Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu cho biết, Trung Đông và Nam Á là những thị trường có nhiều đặc thù về văn hóa tiêu dùng, hệ thống phân phối và yêu cầu kỹ thuật. Trong đó, chứng nhận Halal gần như là điều kiện bắt buộc đối với nhiều nhóm hàng thực phẩm, nông sản và đồ uống muốn thâm nhập sâu vào các quốc gia Hồi giáo.

“Muốn tận dụng ưu đãi thuế quan từ CEPA hay VIFTA, doanh nghiệp phải đáp ứng đúng quy tắc xuất xứ. Đây là điều tưởng như đơn giản nhưng trên thực tế vẫn còn không ít doanh nghiệp lúng túng”, ông Hải nhấn mạnh.

Ông Vũ Minh Tâm, Trưởng phòng Tổng hợp chính sách, Cục Xuất nhập khẩu cho biết, những FTA thế hệ mới đang tạo ra những điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp Việt Nam mở rộng thị trường tại Trung Đông và Nam Á.

Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Việt Nam - UAE (CEPA) chính thức có hiệu lực từ ngày 3/2/2026, theo đó UAE cam kết tự do hóa thuế quan đối với 94,9% số dòng thuế hàng hóa Việt Nam. Đây không chỉ là cơ hội tiếp cận thị trường UAE mà còn là cánh cửa để hàng hóa Việt Nam thâm nhập sâu hơn vào Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC), châu Phi và châu Âu thông qua vai trò trung tâm tái xuất của UAE.

Bên cạnh đó, Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Israel (VIFTA) đã có hiệu lực từ ngày 17/11/2024. Trong khi đó, FTA Việt Nam - GCC đang được chuẩn bị khởi động đàm phán và việc rà soát, nâng cấp Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN - Ấn Độ (AITIGA) cũng được kỳ vọng sẽ mở rộng dư địa tiếp cận thị trường Nam Á.

Theo ông Tâm, ưu đãi thuế quan chỉ là điều kiện cần. Để tận dụng hiệu quả CEPA, doanh nghiệp phải đáp ứng các quy tắc xuất xứ theo Thông tư 24/2026/TT-BCT. Đối với hàng hóa không thuần túy, tiêu chí chung là chuyển đổi mã số hàng hóa ở cấp độ nhóm hoặc hàm lượng giá trị khu vực đạt tối thiểu 35% giá xuất xưởng. Đồng thời, doanh nghiệp phải có Giấy chứng nhận xuất xứ mẫu UAE-VN hợp lệ.

Một nội dung được nhiều doanh nghiệp quan tâm tại hội thảo là yêu cầu về chứng nhận Halal khi xuất khẩu vào các thị trường Hồi giáo

Theo các chuyên gia, Trung Đông và Nam Á là khu vực trung tâm của thị trường thực phẩm Halal toàn cầu. Năm 2024, quy mô thị trường này đã vượt 2.700 tỷ USD và đang tăng trưởng khoảng 8-9% mỗi năm. Trong khi đó, kim ngạch xuất khẩu nông, thủy sản có chứng nhận Halal của Việt Nam sang Trung Đông mới đạt khoảng 700 triệu USD, cho thấy dư địa phát triển còn rất lớn.

Bà Trần Thị Thùy Trang, Cục Xuất nhập khẩu cho biết, đối với UAE, chứng nhận Halal không chỉ là lợi thế cạnh tranh mà còn là điều kiện bắt buộc. Những sản phẩm không có chứng nhận Halal hợp lệ do Bộ Công nghiệp và Công nghệ tiên tiến UAE công nhận sẽ không được thông quan tại các cảng của nước này.

Tương tự, các thị trường như Ả Rập Xê-út, Malaysia hay Indonesia đều có những yêu cầu riêng về tổ chức chứng nhận được công nhận như SFDA, JAKIM hoặc BPJPH.

Để hỗ trợ doanh nghiệp, Việt Nam đang từng bước xây dựng hệ sinh thái Halal thông qua Đề án quốc gia về phát triển ngành Halal đến năm 2030, Trung tâm Chứng nhận Halal quốc gia được thành lập từ tháng 4/2024 và hệ thống 5 tiêu chuẩn quốc gia về Halal đã bước đầu được ban hành.

Gia vị Việt Nam khẳng định vị thế

Chia sẻ về tiềm năng xuất khẩu ngành gia vị, ông Lê Việt Anh, Tổng thư ký Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam (VPSA), cho biết năm 2025, xuất khẩu hồ tiêu và gia vị của Việt Nam đạt trên 2,1 tỷ USD, mức cao nhất từ trước tới nay.

Trong thành công đó, thị trường Trung Đông và Nam Á đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Hiện Việt Nam chiếm khoảng 60% lượng hồ tiêu nhập khẩu của Trung Đông và cung cấp tới 90% nhu cầu quế của khu vực Nam Á, chủ yếu là Ấn Độ và Bangladesh.

Trong 5 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất khẩu hồ tiêu và gia vị đạt hơn 982 triệu USD, tăng 9,5% so với cùng kỳ năm 2025.

“Với hơn 111.000 ha hồ tiêu, 200.000 ha quế, khoảng 200 doanh nghiệp xuất khẩu và 300.000 nông hộ tham gia sản xuất, Việt Nam đang là một trong những trung tâm cung ứng gia vị hàng đầu thế giới”, ông Lê Việt Anh nhấn mạnh.

Tuy nhiên, ông Lê Việt Anh cũng cho rằng, ngành gia vị vẫn đối mặt với không ít thách thức khi tỷ lệ sản phẩm chế biến sâu còn thấp, trong khi yêu cầu về chứng nhận Halal và truy xuất nguồn gốc ngày càng khắt khe hơn.

Bên cạnh cơ hội từ các FTA, doanh nghiệp cũng được khuyến nghị lưu ý đến những biến động của môi trường kinh doanh khu vực.

Ông Trương Xuân Trung, Phụ trách Thương vụ Việt Nam tại UAE chia sẻ, UAE hiện là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam tại Trung Đông. Năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu phi dầu khí của UAE đạt mức kỷ lục 1.030 tỷ USD, tăng 24,6% so với năm trước. Trong đó, hoạt động tái xuất đạt 267 tỷ USD, khẳng định vai trò trung tâm trung chuyển hàng hóa của UAE tới GCC, châu Phi và Nam Á.

Tuy nhiên, từ đầu năm 2026, những diễn biến xung đột trong khu vực đã tác động đáng kể tới hoạt động logistics. Chi phí bảo hiểm chiến tranh gia tăng, lịch trình tàu biển bị điều chỉnh và thời gian giao hàng kéo dài.

Để giảm thiểu rủi ro, ông Trương Xuân Trung gợi ý doanh nghiệp cân nhắc các phương án vận tải linh hoạt như sử dụng cảng Fujairah, cảng Khor Fakkan hoặc trung chuyển qua Oman. Đồng thời, doanh nghiệp cần lưu ý các điều khoản bất khả kháng trong hợp đồng, ưu tiên sử dụng phương thức thanh toán bằng thư tín dụng không hủy ngang (L/C) và từng bước xây dựng hệ thống kho hàng, nhà phân phối tại UAE.

Theo đại diện Thương vụ Việt Nam tại UAE, doanh nghiệp cần thường xuyên cập nhật thông tin về an ninh hàng hải và logistics; xây dựng từ 2-3 phương án vận chuyển thay thế; tăng dự trữ hàng hóa tại UAE đối với các mặt hàng có nhu cầu ổn định; đẩy mạnh hợp tác với các nhà nhập khẩu và nhà phân phối lớn; đầu tư cho chứng nhận Halal, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu; đồng thời coi UAE là trung tâm phân phối khu vực thay vì chỉ là một thị trường đơn lẻ.

Nguồn: Tạp chí Kinh tế - Tài chính